Scholenproject

Workshop Mini-redoutes in Doornenburg 2016

Torens met een boodschap 
Hoe laat je een linie van torens die Nederland hielp te overleven in het verleden herleven als een linie die Nederland helpt te overleven in de toekomst? 

Roemruchte historie; betekenis in tijdsperspectief

Centraal in de workshop staat de linie van wachttorens en forten die prins Maurits van Oranje met de oorlog tegen Spanje (1568-1648) liet bouwen om de vrijheid van ons land te verdedigen. De wachttorens stonden langs de grote rivieren: IJssel, Neder-Rijn en Waal. Hoofdpunt van die linie was de Rijntakkensplitsing. Dit lag toen verder naar het oosten, bij Schenkenschans. Deze naam herinnert nog aan een geducht Nederlands fort. Je mag dit zien als de voorloper van Fort Pannerden. Die wachttorens waren een onmisbaar onderdeel van de rivierenverdediging. Zo gauw de Spanjaarden aan de andere kant van de rivier opdoken, sloegen de soldaten die de torens bewaakten alarm. Dat gebeurde overdag met rooksignalen, ’s nachts met vuursignalen. In tijd van Spaanse dreiging werden ook de klokken geluid om de dorpelingen op te roepen. Soms werd de vijand ook bij de neus genomen. Zo lieten de bewakers van de torens in Bemmel trompetgeschal opklinken achter de dijk zodat de Spanjaarden gingen denken dat het hele Nederlandse leger in aantocht was. 
Schenkenschans en de wachttorens beschermden de strategisch belangrijke Betuwe. Via de Betuwe kon de vijand zonder op waterhindernissen te stuiten oprukken naar het hart van Nederland en zo de oorlog beslissen. De Betuwe was daarom voor de Spanjaarden de sleutel tot de inname van Holland! In de verdediging en in de aanval maakte Maurits op briljante wijze gebruik van de rivieren. Het rivierwater bood extra bescherming tegen aanvallen en gaf de kans om snel soldaten, paarden en kanonnen te vervoeren voor aanvallen op Spaanse vestingen in het oosten en zuiden van het land. Het water was een machtige bondgenoot. Zonder die bondgenoot hadden we nu misschien wel een andere taal gesproken. Dat gegeven geeft ook stof tot nadenken over de rol van het water door de tijd heen, dus ook in het Nederland van nu en dat van de toekomst. Wie of wat zijn de hedendaagse metaforen van de Spanjaarden? En welk nieuw verbond met het water kan ervoor zorgen dat Nederlanders gelukkig kunnen blijven wonen in de grote rivierendelta?
Historische actoren
De historische hoofdactoren zijn: Maurits, kapitein-generaal van het Staatse Leger, en zijn bonte troepenmacht, bestaande uit musketiers, kurassiers, piekeniers, tamboers, vendeliers en bombardiers. 
De soldaten droegen allemaal een sjerp. Aan de kleur hiervan konden ze zien of ze te maken hadden met vriend of vijand. De kleur van de sjerp van de Nederlandse soldaten was Oranje. Die van de Spaanse soldaten was rood. 
Opgave: hoe laat je een wachttoren  van Maurits op herkenbare wijze tot leven komen als een wachttoren van de toekomst. Welke signalen geven we, geïnspireerd door de nationale  geschiedenis, af voor Nederland in een tijd van klimaatverandering, vluchtelingenstromen, sociale onrust en behoefte aan een veilig thuis, duurzaamheid en medeleven met de armen en met de mensen die in de toekomst op de aarde wonen? 
Deze signalen worden uitgezonden in de verbeelding van een toren of torenlinie,  in de keuze van de functies, vormen en materialen van de torens en hun onderdelen. De oorlogssoldaten van het verleden worden zo de vredessoldaten van de toekomst, die op de bres staan voor identiteit, verdraagzaamheid, veiligheid voor het water, rijkdom van flora en fauna en het welzijn van de nieuwe generaties.    

Leerdoelen

De leerdoelen van de workshop sluiten aan bij de 21e-eeuwse vaardigheden; de leerlingen moeten kritisch en creatief kunnen denken, kunnen samenwerken met allerlei mensen en ook verantwoordelijkheid kunnen nemen. Hun cognitieve vermogens worden aangescherpt door:
  • Zelfregulering; doelen formuleren en ervoor zorgen dat er ook echt iets gebeurt.
  • Samenwerken; met anderen van de groep een gemeenschappelijk doel formuleren en vervolgens meebouwen aan een groter geheel.
  • Denkkracht: vanuit de opgave vragen stellen en op pad gaan om de antwoorden te krijgen.  
  • Perspectief nemen, door:  
  • Vierdimensionaal denken. Leren te reizen in de tijd; leren te verbinden in de tijd.
  • Ontwikkeling van het vermogen om zich in te leven in gevoelens en gedachten van anderen (empathie); je inleven in het lot van de historische actoren, in dat van de hedendaagse mens en in dat van de toekomstige generaties (empathie). 
  • Genuanceerd leren denken over ontwikkeling, daarbij allerlei belangen kunnen onderscheiden en kunnen plaatsen in een onderlinge samenhang.
  • Oplossingen bedenken door creatief combinaties te maken; hierbij ook een veelkleurig geheel van kansen kunnen benutten.

Bij dit alles wordt een beroep gedaan op vaardigheden/kennis op gebied van wereldoriëntatie - geschiedenis, aardrijkskunde en biologie -, godsdienst/levensbeschouwing, sociale vaardigheden, techniek, drama, tekenen, handvaardigheid, rekenen, taal en spelling. 

Opzet workshop
  • Plenaire bijeenkomst met een inleiding in de achtergronden van de torenlinie en met verstrekking van de opdracht.
  • Verkenning in het veld; de rivierverdediging van Maurits, het strategische landschap, ervaren met al je zintuigen; hierbij wordt ook een exercitie-spel, de contramars, beoefend; de ‘musketiers’ vuren hierbij met kogels van klei.
  • Ontwerp: indeling in groepen. Iedere groep laat in een werkstuk de torens tot leven komen met een ontwerp dat een boodschap uitdraagt over het verleden en de toekomst. Opgave hierbij is om ruimtelijke functies te verweven; natuur, water, wonen, boerenbedrijf, cultuurhistorie, recreatie/toerisme, duurzaamheid/ nieuwe generaties.
  • Plenaire bespreking van de eerste oogst van de workshop.

Opdrachten; beantwoording van de vragen
  • Hoe bouw je de toren of torenlinie van de toekomst? 
  • Hoe verbeeld je deze zodanig dat je een relatie herkent met de torenlinie van prins Maurits uit de Tachtigjarige Oorlog? 
  • Welke boodschappen wil je hier afgeven; hoe maak je van een torenverdediging van  oorlog een torenverdediging van vrede en duurzaamheid; hoe laat je hier het hele land zien hoe je moet omgaan met natuur, water, economie, identiteit, culturele verschillen en toekomstige generaties? Wat roep je vanuit de torens van Maurits naar Nederland?
  • Hoe kun je ervoor zorgen dat de torens van de toekomst worden omarmd door de bewoners in de omgeving; hoe ontwikkel je een eigenbelang?

Om doelen te bereiken is het slim om mee te liften bij allerlei ontwikkelingen en deze te benutten als aanjager. Die ontwikkelingen zijn een gevolg van opgaven van het Rijk, de provincie, de gemeente of het waterschap. Het kan daarbij gaan om:
  • Opgave om natuur te ontwikkelen en de biodiversiteit te vergroten, bijvoorbeeld bij de aanleg van nevengeulen. 
  • Opgave om water te bergen, bijvoorbeeld om bij zware regenval overstromingen te voorkomen of om het water te bewaren ‘als appeltje voor de dorst’ voor kurkdroge tijden.
  • Opgave om toerisme/recreatie, en daarmee ook de plaatselijke economie, een duwtje in de goede richting te geven. Profiteren hiervan kunnen de boeren maar ook de horeca en instellingen als Fort Pannerden.  
  • Opgave om bij te dragen aan de strijd tegen de klimaatverandering, bijvoorbeeld door bij energiegebruik CO2-uitstoot te voorkomen en in materiaalgebruik duurzaam te werk te gaan, sowieso geen tropisch hardhout gebruiken!  
  • Opgave om draagvlak te verbreden, mensen te verleiden om de handen te laten wapperen bij ontwikkelingen in hun woonomgeving. 

Werkmateriaal; voorlopig overzicht 

Kaarten: historische kaart van de torenlinie van Maurits en een Google Earth kaartbeeld van de torenlinie, inzoomend op het gebied van Doornenburg. 
Papier: Calqueerpapier
Markers: verschillende kleurenstiften
Natuurlijke materialen: klei, zand, takken, bladgroen, riet.
Bouwmaterialen: bakstenen, planken, latten.
Speelgoedfiguren: mensen en dieren.
Materialen voor het maken van sjerpen. 
Initiatieven voor inspiratie: 
Muziek: parademars De Jonge Prins van Friesland, zie http://grenadiercompagnie.nl/2.1.5%20Muziek.html

En/of tromgeroffel en trompetgeschal (bij tussenpozen). 

Theater: iemand die als Zijne Doorluchtigheid, Maurits, prins van Oranje en kapitein-generaal van het Staatse leger, de resultaten van ‘zijn troepen’ komt inspecteren.